ضریب زلزله ؛ فلسفه و پارامترهای موثر بر آن

یکی از اولین مراحل تحلیل، طراحی و محاسبات سازه طبق آیین نامه های طراحی لرزه‌ای مثل استاندارد ۲۸۰۰ محاسبه ضریبی است که به عنوان ضریب زلزله معروف است. اما ضریب زلزله چیست و از چه پارامترهایی تشکیل شده است؟ عوامل موثر بر ضریب زلزله چیست؟ ضریب زلزله چه تاثیری بر ابعاد مقاطع و ارائه طرح اقتصادی دارد؟ محاسبه ضریب زلزله به چه صورتی است؟

برای پاسخ به سوال های بالا و به طور کلی تمامی سوالات و ابهامات در مورد ضریب زلزله و نحوه محاسبه آن از شما دعوت می‌کنیم به مطالعه این مقاله بپردازید.

فلسفه ضریب زلزله و پارامترهای موثر بر آن

مطابق قانون دوم نیوتن نیروی وارد بر یک جسم متحرک برابر است با شتاب جسم ضرب در جرم جسم. این قانون در مورد نیرویی که زلزله بر سازه وارد می‌کند هم صادق است. به عبارت دیگر نیرویی که در اثر زلزله بر سازه وارد می‌­شود متناسب است با دو عامل زیر:

  • وزن سازه
  • شتاب زلزله

ضریب زلزله در واقع یک عدد است که نشان دهنده شتاب زلزله ای است که در آینده سازه را تحت تاثیر خود قرار می‌­دهد. سوال اینجاست که آیا مشخصات زلزله ای که در آینده اتفاق خواهد افتاد را می‌­شود پیش بینی کرد؟

همان طور که می‌­دانیم زلزله پدیده ای است پیچیده و کاملا غیرمشخص که هیچ کدام از مشخصات آن مثل شتاب، زمان وقوع، بزرگی و… به هیچ وجه قابل پیش بینی نیست. آیین نامه های طراحی لرزه ای مثل آیین نامه ۲۸۰۰ و ASCE آمریکا  برای رفع این مشکل با استفاده از روش های آماری و مطالعه زلزله‌های گذشته و با استفاده از یک سری ضرایب اطمینان و در نظر گرفتن عدم قطعیت‌ها به پیش بینی زلزله‌هایی که در آینده در هر منطقه ممکن است رخ دهد می‌­پردازند. مجموع این کارها و مطالعات منجر به محاسبه ضریبی به عنوان ضریب زلزله می­ شود.

محاسبه ضریب زلزله

مطابق استاندارد ۲۸۰۰ ضریب زلزله از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

ضریب زلزله

در این رابطه: A: شتاب مبنای طرح    B: ضریب بازتاب ساختمان    I: ضریب اهمیت ساختمان    Ru: ضریب رفتار ساختمان

حال به معرفی و بررسی هریک از پارامترهای فوق می‌پردازیم.

عوامل موثر بر ضریب زلزله

شتاب مبنای طرح A

استاندارد ۲۸۰۰ با مطالعه زلزله­‌های گذشته و گسل های موجود در مناطق مختلف کشور، شهرهای مختلف را از لحاظ میزان خطر لرزه­‌ خیزی به ۴ دسته تقسیم می­‌کند. این ۴ دسته عبارتند از:

  • پهنه (منطقه) با خطر لرزه­‌خیری خیلی زیاد
  • پهنه با خطر لرزه­‌خیزی زیاد
  • پهنه با خطر لرزه‌­خیزی متوسط
  • پهنه با خطر­ لرزه‌­خیری کم

استاندارد ۲۸۰۰ برای هر یک از دسته های فوق عددی به عنوان نسبت شتاب مبنای طرح به شتاب ثقل ارائه می‌­دهد. به عنوان مثال برای منطقه با خطر لرزه خیزی خیلی زیاد این عدد برابر ۰/۳۵ است. این یعنی برای شهرهایی که مطابق با این استاندارد در منطقه با خطر لرزه­‌خیزی خیلی زیاد واقع هستند نسبت شتاب زلزله به شتاب ثقل زمین (g) برابر ۰/۳۵ است یا به زبانی ساده تر شتاب زلزله برابر ۰/۳۵g است. البته لازم به ذکر است که منظور از شتاب زلزله شتاب سنگِ بسترِ موجود در زیرِ سازه در زمان وقوع زلزله است. جدول (۲-۱) استاندارد ۲۸۰۰ مقادیر مختلف برای A مطابق جدول زیر ارائه می ­‌دهد.

 

منطقهتوصیفنسبت شتاب مبنای طرح به شتاب ثقل
۱پهنه با خطر نسبی خیلی زیاد۰.۳۵
۲پهنه با خطر نسبی زیاد۰.۳
۳پهنه با خطر نسبی متوسط۰.۲۵
۴پهنه با خطر نسبی کم۰.۲

 

در انتهای استاندارد ۲۸۰۰ در پیوست ۱ مقدار A برای شهرهای مختلف کشور ارائه شده است.

ضریب بازتاب ساختمان

همان­ طور که در قسمت قبل اشاره شد منظور از شتاب زلزله، شتاب سنگِ بسترِ موجود در زیرِ سازه است. می‌­دانیم ویژگی های خاک و سازه بر شتاب زلزله تاثیر می­‌ گذارد و شتاب سازه با توجه به ویژگی های سازه و خاک زیر آن می‌­تواند از شتاب زلزله کمتر یا بیشتر شود. استاندارد ۲۸۰۰ این تاثیر را در ضریب بازتاب ساختمان (B) لحاظ می­‌کند.

ضریب بازتاب ساختمان مطابق آیین نامه ۲۸۰۰ با استفاده از رابطه زیر محاسبه می‌­شود:

ضریب بازتاب

 

 

 

B1 در این رابطه ضریب شکل طیف و N ضریب اصلاح طیف است. در واقع ضریب B1 شتاب سنگ بستر را به شتاب خاک زیر سازه تبدیل کرده و ضریب N شتاب خاک زیر سازه را به شتاب سازه با در نظر گرفتن اثرات نزدیک گسل بودن زلزله تبدیل می­ کند. آیین نامه برای محاسبه ضریب B1 روابط زیر را ارائه می­‌دهد:

ضریب بازتاب سازه

 

 

 

 در این روابط پارامترهای T0، Ts، S و S0 به نوع خاک زیر سازه و منطقه لرزه خیزی سازه وابسته است و  با استفاده از جدول (۲-۲) استاندارد ۲۸۰۰ مطابق جدول زیر به دست می‌ ­آید.

نوع زمینT0Ts

S

خطر نسبی کم و متوسط

S0

خطر نسبی کم و متوسط

S

خطر نسبی زیاد و خیلی زیاد

S0

خطر نسبی زیاد و خیلی زیاد

I۰.۱۰.۴۱.۵۱۱.۵۱
II۰.۱۰.۵۱.۵۱۱.۵۱
III۰.۱۵۰.۷۱.۷۵۱.۱۱.۷۵۱.۱
IV۰.۱۵۱۲.۲۵۱.۳۱.۷۵۱.۱

 

همچنین در محاسبه ضریب بازتاب (B) منظور از T زمان تناوب سازه است که باید هم به صورت تجربی (با استفاده از فرمول تجربی) و هم به صورت تحلیلی (با استفاده از تحلیل دینامیکی) محاسبه شود. استاندارد ۲۸۰۰ در بند ۳-۳-۳ روابط تجربی مطابق شکل زیر برای محاسبه زمان تناوب سازه ارائه می‌دهد:

زمان تناوب سازه

استاندارد ۲۸۰۰ بیان می‌دارد که زمان تناوب ساختمان کمترین مقدار از بین دو مقدار زیر است:

  • ۱/۲۵ برابر زمان تناوب تجربی
  • زمان تناوب تحلیلی

برای محاسبه ضریب N برای مناطق با خطر لرزه خیزی زیاد و خیلی زیاد از روابط زیر استفاده می­‌شود:

محاسبه پارامترهای ضریب زلزله

 

 

 

هم چنین برای مناطق با خطر لرزه خیزی متوسط و کم آیین نامه ۲۸۰۰ روابط زیر را ارائه می‌­دهد:

 

 

 

 

ضریب اهمیت ساختمان I

یکی دیگر از عوامل موثر بر ضریب زلزله، میزان اهمیت ساختمان است. در واقع هدف آیین نامه ۲۸۰۰ با معرفی ضریب اهمیت ساختمان این است که بگوید هرچه اهمیت ساختمان بیشتر بشود، باید در طراحی سازه نیروی بیشتری به عنوان نیروی زلزله در نظر بگیریم. طبیعی است نیروی زلزله­ ای که برای طراحی یک بیمارستان باید در نظر گرفته شود با نیروی زلزله ­ای که برای یک کارگاه صنعتی یا ساختمان مسکونی باید در نظر گرفته شود متفاوت است. چرا که بیمارستان پس از زلزله با کمترین میزان آسیب ممکن باید به سرویس دهی خود ادامه دهد. مقادیر ضریب اهمیت برای ساختمان های مختلف مطابق جدول (۳-۳) که در زیر آمده است باید در نظر گرفته شود:

طبقه بندی ساختمانضریب اهمیت
گروه ۱۱.۴
گروه ۲۱.۲
گروه ۳۱
گروه ۴۰.۸

ضریب رفتار ساختمان

اگر بخواهیم طراحی سازه را طوری انجام دهیم که سازه تحت اثر زلزله­‌ های شدید دچار خرابی نشود و رفتار خطی داشته باشد، طراحی بسیار غیراقتصادی و غیرمنطقی می­‌ گردد. در طراحی لرزه‌ای سازه‌ها مبنا بر این است که ساختمان به هنگام وقوع زلزله‌های کوچک رفتار خطی داشته و آسیبی نبیند، در زلزله‌های متوسط خسارت‌های غیر سازه‌ای ببیند و در زلزله‌های شدید و بزرگ ضمن حفظ پایداری خود خسارت‌های سازه‌ای و غیر سازه‌ای را تحمل کند.

نکته بسیار مهمی که در این قسمت وجود دارد و بسیاری از مهندسان و طراحان سازه در این مورد دچار اشتباه می­‌شوند این است که از نظر آیین نامه آسیب دیدن سازه تحت زلزله های شدید هیچ اشکالی ندارد فقط لازم است تا سازه فرو نریزد و پایداری خود را حفظ کند. در نتیجه تحت زلزله های شدید بروز رفتار غیرخطی سازه امری کاملا پذیرفته شده است. از آن جا که برای در نظر گرفتن رفتار غیر خطی سازه‌ها نیاز به تحلیل غیر خطی بوده که فرایندی بسیار پیچیده و وقت‌گیر است. لذا آیین‌نامه‌ها روشی را پیشنهاد می‌کنند که به کمک آن می‌توان بدون انجام تحلیل غیر خطی، رفتار غیر خطی سازه را در تحلیل و طراحی سازه‌ها منظور نمود. مبنا و پایه اصلی این روش مبتنی بر معرفی ضریبی به نام ضریب رفتار است.

ضریب رفتار (Ru) در واقع ضریبی است که عملکرد غیر خطی سازه را در بردارد و نشانگر شکل‌پذیری، نامعینی و اضافه مقاومت ناشی از عوامل مختلف سازه در مرحله غیر خطی است. هر چه این ضریب بیشتر باشد قابلیت جذب انرژی زلزله توسط سازه بیشتر بوده و انرژی بیشتری در هنگام زلزله تلف می‌شود در نتیجه لازم است نیروی کمتری برای طراحی لرزه‌­ای سازه در نظر گرفته شود.

ضریب رفتار وابسته به سیستم باربر سازه بوده و از جدول (۳-۴) آیین نامه ۲۸۰۰ به دست می­‌آید. بخشی از این جدول در شکل زیر آمده است:

ضریب رفتار

در این جدول ضریب (Ω) به نام ضریب اضافه مقاومت و ضریب (Cd) به نام ضریب بزرگنمایی تغییر مکان جانبی سازه هم آورده شده است. هم چنین حداکثر ارتفاع ساختمان (Hm) که با استفاده از این سیستم قابل  ساخت است در این جدول آورده شده است.

حال که با ضریب زلزله و عوامل موثر بر آن آشنا شدیم لازم به ذکر است که نیروی وارد بر سازه از طریق زلزله مطابق رابطه زیر به دست می­‌آید:

 

 

در این رابطه Vu نیروی برش پایه زلزله، C ضریب زلزله و W وزن موثر سازه در زلزله است.

وزن موثر لرزه‌­ ای سازه شامل مجموع بارهای مرده و وزن تاسیسات ثابت و وزن دیوارهای تقسیم کننده به اضافه درصدی از بار زنده و بار برف وارد بر سازه است. مقدار مشارکت بار زنده و بار برف مطابق جدول (۳-۱) آیین نامه ۲۸۰۰ که در زیر آورده شده است مشخص می ­‌شود.

پس از محاسبه برش پایه وارد بر سازه مطابق روند گفته شده در استاندارد ۲۸۰۰ لازم است تا این نیرو با حداقل مقداری که آیین نامه مشخص کرده است مقایسه شود و برش پایه محاسبه شده نباید کمتر از  حداقل آیین نامه در نظر گرفته شود.

 

 

    پاسخی بگذارید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    مانده تا شروع
    00 Days
    00 Hrs
    00 Mins
    00 Secs
     

    بزرگترین دوره تخفیفی یلدایی پک های آموزشی پاراسیویل در راه است...

    خانه طراحی سازه